Бырсыр Батырбый. Адыгэхэр абзэкIи яхабзэкIи зы лъэпкъых.

Бырсыр Батырбый

АДЫГЭХЭР АБЗЭК1И ЯХАБЗЭК1И ЗЫ ЛЪЭПКЪЫХ

Адыгабзэмрэ адыгэ лъэпкъымрэ язытет ехьыл1агъэу еплъык1э зэфэшъхьафхэр щы1эх: лъэпкъ 1офхэр зезыхьэхэрэм ащыщхэм, бзэ1офыш1э заулэ зэрахэтэу (Къомахо М., Тхьаркъохъо Ю., Гъыщ Н., нэп.), адыгабзэр бзит1оу, адыгэхэри лъэпкъит1оу гощыгъэхэу алъытэ. Нэмык1 еплъык1эмк1э, адыгэхэм зы бзэ а1улъ, зы лъэпкъых. Мыщ фэдэ ек1ол1ак1эхэр къыушыхьатэу джыри хэгъэунэфык1ыгъэ аргумент зыми къыхьыгъэп. Ащ фэдэ зэпэуцурэ еплъык1эхэм нэфагъэ ахэлъхьэгъэным пае зэк1эмэ апэу бзэш1эныгъэ ек1ол1эк1э гъэнэфагъэ епхьыл1эзэ зэхэфыгъэн фае: зэтемыфэрэ гущы1эк1ит1ур бзэ зэфэшъхьафха, хьауми зы бзэха? Ет1ани къыдэлъытэгъэн фае идиомэ (гущы1эк1э) зэфэшъхьафит1ум азыфагу гъунапкъэу и1эр къэгъэнэфэгъэным пае бзэш1эныгъэм иамалхэм анэмык1эу экстралингвистическэ (бзэш1эныгъэм шъхьащык1рэ) факторхэм мэхьанэшхо зэря1эр.
Тэ къызэрэтш1ош1рэмк1э, адыгэхэм зэк1эми зы ныдэлъфыбз а1улъыр – адыгабзэ. Ар наречиит1оу (гущы1эк1ит1оу) гощыгъэ: шъхьагъ гущы1ак1эр ык1и к1эхэ гущы1ак1эр. Изырызыгъок1э наречие пэпчъ мыщ фэдэ диалектхэр хэхьэх: шъхьагъ гущы1ак1эм хэхьэх баксан, быслъэнэй ык1и пшызэ диалектхэр; к1эхэ наречием хэхьэх абдзэхэ, бжъэдыгъу, к1эмгуе ык1и шапсыгъэ диалектхэр. Джырэ адыгабзэм изытет зэхэтфыным пае къэгъэнэфэгъэн фае зы бзэу зэрэщытыр къэзыушыхьатрэ 1эубытып1эхэр (аргументхэр). Къыдэлъытэгъэн фае зэк1эмэ апэу диалектэу бзэм хахьэхэрэр зэзыпхырэ нэшэнэ шъхьа1эхэу, зэк1эми зэдыряехэр ык1и пэблэгъэ бзэ пстэухэми зэратек1рэ нэшанэхэр. Бзэш1эныгъэм къызэригъэнафэрэмк1э, адыгабзэр ибер-кавказ бзэ унагъом икъутамэу абхаз-адыгэбзэ купым хэхьэ. Тилъэхъан адыгабзэр темыркавказ республикищым (Къэбэртэе-Бэлъкъарым, Къэрэщэе-Щэрджэсым, Адыгеим), Краснодар краим (шапсыгъэхэр, шъхьащэфыжьхэр), Темыр-Осетие республикэм (мэздэгу адыгэхэр) ык1и 1эк1ыб къэралыгъо 50 фэдизым ащагъэфедэ. Зэк1эмк1и адыгэмэ япчъагъэ миллионищым щегъэжьагъэу миллиониим фэдизэу къалъытэ. Тхьамык1агъоу лъэхъаным адыгэхэм къафихьыгъэм ыпкъ къик1к1э итэкъухьагъэу хъугъэх. Ащ къызыдихьыгъ адыгэ литературабзэу т1у щы1э зэрэхъугъэр. Мыр адыгэбзэ лъапсэр къызэтенэжьынымк1э, л1эш1эгъухэм дэхагъэу къахихыгъэр мыукъонымк1э, лъэпкъ психологиер зэщымыкъонымк1э зизэрар къэк1уагъэмэ ащыщ. Ащ дак1оу гущы1эк1ит1оу адыгэ литературабзэхэр гъэпсыгъэ зэрэхъугъэхэм зэбгъодэк1ын (дивергенцие) процессхэр къагъэлъэшы. Адыгабзэм ылъапсэ гъэпытэгъэным, гущы1эк1ит1оу литературабзэхэм лъапсэ афэхъугъэхэр зэпэблагъэ ш1ыгъэнхэм пае тхэнхабзэ ык1и алфавит системэхэр зэгъэфэгъэным (унифицировать ш1ыгъэным) дык1ыгъоу ямэкъэ, грамматикэ ык1и лексикэ зэхэтык1эхэр ушэтын лъапсэ я1эу зэхэфыгъэнхэ фае, къэбэртае ык1и щэрджэс еджап1эхэм к1эхэ литературабзэр ащызэрагъэш1эн ык1и Адыгэ республикэм иеджап1эхэм шъхьагъ литературабзэр ач1элъхьэгъэн фае. Бзэ1офыш1эхэм яамалхэр зэфахьысзэ, нэмык1ыбзэмэ къахэк1ыгъэ гущы1эхэр литературабзэхэм ягъэк1угъэным ык1и ушэтын терминологиер бзит1уми зэфэдэу ащагъэфедэным пае комиссиехэр зэхэмыщагъэ хъущтэп. Гукъао нахь мыш1эми, Къомахо Мухьадин ипроектэу адыгэ алфавитым зык1ыныгъэ хэлъхьагъэным пае зэхигъэуцуагъэу Къэбэртэе-Бэлъкъар Парламентым ыштагъэр джы къызынэсыгъэми Адыгеим и Къэралыгъо совет – Хасэ ыштагъэп.
Адыгэ республикищыми адыгабзэр къэралыгъуабзэу Законк1э щаштагъ нахь мыш1эми, икъоу ащ къытрэ амалхэр дгъэфедэхэрэп.
Аужыпкъэм фаем адыгабзэр зэригъэш1энэу унашъо зэраш1ыгъэм мы Законым уасэу и1эр инэу къырегъэ1ыхы. Ащ фэдэ ек1ол1ак1эм лъэпкъыбзэр унэгъо к1оц1ым щагъэфедэн къодыеу, пшъэрылъ зэфэшъхьафхэр зэримыхьашъун ч1ып1э регъэуцо.
Адыгабзэр бзэ шъхьафэу, гущы1эк1ит1урэ диалектитфрэу зэрэзэхэтыр къэзыушыхьатрэ ек1ол1ак1эхэр къэдгъэнэфэных.
I Экстралингвистическэ (бзэш1эныгъэм шъхьащык1рэ) ек1ол1ак1эхэр
1.01. Нэбгырэ пэпчъ лъэпкък1э, ыбзэк1э зыщыщэу ылъытэрэр, лъэпкъ ык1и дин зехьэк1э нэшанэхэр.
Мы упч1эр зэхэфыгъэным пае анахь фактор шъхьа1эу алъытэрэр нэбгырэ пэпчъ лъэпкъ (этнос) гъэнэфагъэу зыщыщэу къыхихрэр ары. Ащк1э хэтрэ адыги зэрэзэджэжьрэр – адыгэ, иныдэлъфыбзэ – адыгабзэ // адыгэбзэ. Шъыпкъэ, тилъэхъан паспортым зэритым тетэу зэра1ожьы «кабардинец», «адыгеец», «черкес». Мы аужырэ илъэсхэм ц1ыф пчъагъэу хэгъэгум щыпсэурэр къалъытэ зыхъук1э, къыхэк1ы ащыщхэм зарагъэтхэу: «шапсуг», «убых». Зы лъэпкъэу щыт адыгэхэр итэкъухьагъэ зэрэхъугъэмрэ административнэу республикищыр зэрэзэк1эрычыгъэхэмрэ къызыдахьыгъэ тхьамык1агъохэм ахэр ащыщых. Ау щытми этнологиемрэ антропологиемрэ я Институт и1офыш1эу профессэрэу С.А. Арутюновым къызэригъэнафэрэмк1э, сыд фэдиз тхьамык1агъо къяхъул1агъэми адыгэ лъэпкъ пстэуми ялъэпкъ ш1эжьрэ традиционнэ культурэу я1агъэмрэ аш1ок1одыгъэп ык1и зэк1эри черкесхэу (адыгэхэу) плъытэнхэ фае.
Диным ылъэныкъок1э пштэмэ, адыгэхэр быслъымэн (суннит) диным итых, бэдэдэ мыхъоу мэздэгу адыгэмэ ащыщхэм я XVIII л1эш1эгъум щегъэжьагъэу христиан диныр зэрахьэ.
1.02. Традициехэр, общественнэ ык1и политическэ щы1ак1эр
Лъэпкъым ищы1эныгъэк1э анахь мэхьанэшхо зи1эмэ ащыщ л1эш1эгъухэм азыфагу къыхихыгъэ шэн-хабзэхэу, традициехэу зэрихьэхэрэр. Мыщк1э адыгэхэм зыфэдэ къэмыхъугъэ универсальнэ феноменэу адыгэ хабзэ къыхахыгъ. Мы хабзэм лъэпкъым ищы1ак1э зэрэгъэпсыгъэщтыр унэгъо к1оц1ым зэфыщытык1эу илъыщтыр, нэбгырэ пэпчъ зэрэзек1он фаер упк1эпк1ыгъэу къегъэнафэ. Адыгэ хабзэм ишапхъэхэр уукъоныр хэтк1и щынэгъуагъэ: лъытэныгъэ къыпфамыш1ыжьыным щегъэжьагъэу узыхафыным нэсэу пшъэдэк1ыжь уагъэхьыщтыгъэ. Мытхыгъэ законэу адыгэ хабзэм адыгэ этносыр зэбгырымызэу ыбзи къызэтенэнымк1э мэхьанэшхо дэдэ и1агъ. Лъэхъан чыжьэхэм къащегъэжьагъэу адыгэхэм япсэуп1э ч1ып1эшхо ыубытыщтыгъэ: къушъхьэхэр, псыхъо ык1и хы1ушъор, ч1ыоххэр япсэуп1агъэх. Нэпэмык1 лъэпкъхэу ащ фэдэ иушъокъуагъэ ландшафтым щыпсэухэу зы хабзэ рымыпсэухэрэр лъэпкъ пчъагъэу зэбгырытэкъугъэх.
Адыгэ хабзэм изыуцугъоу адыгагъэр хэтрэ адыги зэрихьан фэягъэ.
Къэралыгъо гъэпсык1э адыгэмэ къахэзылъхьагъэр адыгэ хасэр ары: ар парламент гъэпсык1э зи1эу, лъэпкъыр зэрэпсэущтыр, 1офыгъоу къэтэджхэрэм язэш1охын зипшъэрылъ органэу щытыгъ. Информаторхэм къызэра1отэжьрэмк1э, илъэс щэк1 теш1э хъу къэс (л1ы ыныбжь) адыгэ хэсашъхьэр (зэк1э адыгэ субэтносхэм ял1ык1охэр зыхэтыр) зэрэугъойти, уахътэм къызыдихьыгъэ зэхъок1ныгъэхэм адиштэу адыгэ хабзэм хэ1азыхьажьыщтыгъэ, народнэ дипломатием тетэу адыгэ лъэпкъхэм, ягъунэгъу нэпэмык1 лъэпкъхэм азыфагу зэмызэгъыныгъэу къитаджэрэр щигъэзыещтыгъэ. Адыгэхэр зэдэ1ужь ахэлъэу, къэралыгъо гъэпсык1э я1эу зэрэпсэущтыгъэхэм яшыхьат адыгэ хабзэр, хэсашъхьэр ык1и хэтрэ адыгэл1и илъэпкъ ыпсэ фигъэт1ылъынэу зэрэфэхьазырыгъэр. Арынчъэу илъэсишъэрэ шъэныкъорэм къык1оц1 зынахь к1оч1эшхо а лъэхъаным дунаим темытыгъэ пачъыхьадзэм яшъхьафитыныгъэ къаухъумэзэ адыгэхэр пэуцужьынхэ алъэк1ыщтыгъэп.
Джырэ лъэхъаным адыгэхэр зыщыпсэурэ ч1ып1э зэфэшъхьафхэм адыгэ хасэхэр зэрэзэхащэрэм, Дунэепсэу адыгэ Ассоциациер щы1э зэрэхъугъэм мэхьанэшхо и1 лъэпкъыр зэрэугъоижьынымк1э, хабзэр, бзэр къызэтенэнхэмк1э.
1.03. Субъэтносхэм язэгур1оныгъ.
Зэдэгущы1эхэрэм язэгуры1оныгъэ нахьыбэмк1э зэпхыгъэр бзэмэ е диалектмэ язэпэблэгъэныгъэ закъор арэп: бэрэ зэ1ук1эрэ купхэу диалект е бзэ зэфэшъхьафхэмк1э гущы1эхэрэр нахь зэгурэ1ох, мак1эу зэ1ук1эрэ купхэм ялъытыгъэмэ. Гущы1эм пае, к1эмгуе ык1и абдзахэ чылэхэу къэбэртэе чылэгъуищмэ ак1элъырысхэмрэ ежь къэбэртэе чылэмэ ащыпсэухэрэмрэ зык1и къямыхьылъэк1эу шъхьадж игущы1ак1эк1э зэгурэ1ох. Нахь къяхьылъэк1ы къэбэртэе гущы1ак1эр къагуры1оныр шапсыгъэхэу, бжъэдыгъухэу мак1эрэ къэбэртэе чылагъомэ алъы1эсхэрэм. Мы проблемэр зык1и къиныгъо хэмылъэу охътэ к1эк1хэм азыфагу зэш1охыгъэ мэхъу зэдэгущы1эгъухэм зэпымыоу контакт зэдыря1э зыхъук1э.
II Бзэш1эныгъэ ек1ол1ак1эхэр

2.01. Гущы1алъэм ишапхъэхэр
Бзэхэм язэпэблэгъэныгъэ къэгъэнэфэгъэным пае ягущы1алъэхэр зэрагъэпшэныр игъэк1отыгъэу бзэш1эныгъэм щагъэфедэ. А принципыр глоттохронологэу венгрэ лингвистэу Сводеш зэхигъэуцуагъэм ылъапс: зэрагъэпшэрэ бзит1ум е диалектхэм ек1ол1эк1э гъэнэфагъэк1э къыхэхыгъэ гущы1ишъэм къырегъэнафэ ахэр зы бзэха е бзит1уа, сыд фэдиз лъэхъана ахэр зэрэзэтек1ыгъэм теш1агъэр. Адыгэ гущы1ак1эхэм ягъэпшагъэмэ, гущы1ишъэм щыщ 90% зэтефэ – ар Шъхьагъымрэ К1ахэмрэ абзэ зэу зэрэщытым инэшан. Мыщ дэжьым къыдэлъытэгъэн фае, а зэтемыфэрэ гущы1э заулэхэри якъэ1уак1эк1э бзит1уми зэрахэтыр, ау ямэхьанэхэмк1э т1эк1у зэрэзэтек1ыгъэхэр. Гущы1эм пае, к1эхэ гущы1эу пшъашъэ зыфи1орэм тефэ шъхьагъ гущы1эу хъыджэбз, ау пшъашъэри къэбэртэе гущы1ак1эм щагъэфедэ нэмык1 коннотацие (мэхьанэ тедзэ) и1эу. Ащ фэд къэбэртэе гущы1эу псалъэ (к1эхэ къэ1уак1эу и1эр гущы1) – мыр к1ахэми щагъэфедэ нэпэмык1 стилистическэ гъэпсык1э и1эу.
К1эк1эу къэп1он хъумэ, зэрагъэпшэрэ идиомэхэм язэфыщытык1э къэгъэнэфэгъэным пае ялексикэ (ягущы1алъэ) зэрэзэпэблагъэм мэхьанэшхо и1.
2.02. Мэкъэзэхэтык1эм ишапхъэхэр.
Зэдгъэпшэрэ шъхьагъ ык1и к1эхэ гущы1эк1ит1ум анахь зэхъок1ныгъэхэр зыфэхъугъэхэр ямэкъэзэхэтык1 ары. Къэбэртэе диалектхэм ямэкъэзэрэщэ системэ бэк1э нахь къызэрык1о хъугъэ к1эхэ диалектхэм ялъытыгъэмэ. К1эхэ къэ1уак1эм хэт макъэхэу т1у, п1у, дзу, цу, жъу, шъу, ш1у – мы мэкъэ1ужъухэр къэбэртэе гущы1ак1эм щызэхъок1ыгъэх мэкъэ къызэрык1охэу т1, п1, в, ф, ф1 зыфи1охэрэмк1э. Узэдэгущы1эныр къыомыхьылъэк1ынымк1э мыщ фэдэ мэкъэ зэпыщытхэм язэрар къак1орэп, сыда п1омэ хэз имы1эу регулярнэу (ренэу) ахэр зэтефэх.
2.03. Грамматикэ шапхъэхэр
Зэдгъэпшэрэ системит1ум яграмматикэхэр, мэкъэзэхэтык1эм (фонетикэм) елъытыгъэмэ, зэпэблэгъэ дэдэх. «Бзэ гущы1эхэм, якъыхэгъэщын, ахэм якатегориехэм якъэгъэнэфэн къегъэлъагъо адыгабзэхэр мэк1э дэдэу зэрэзэтек1хэрэр» (Гъыщ Н.). Глалолыр шъхьэхэмк1э зэрэзэхъок1рэр, пкъыгъуац1эмэ яшъуашэхэр, пчъагъэр къэзыгъэлъагъохэрэр, гущы1эгъэпсык1эр къэбэртэе-щэрджэс литературабзэмрэ джырэ адыгэ литературабзэмрэ зэтефэх. Зэрэзэтек1хэрэр уахътэм, наклонением, мыдэныгъэм яаффиксхэр ары – мыхэр периферийнэ (гъунапкъэм щыт) бзэ нэшанэк1э алъытэх.
К1эухым мыщ фэдэ зэфэхьысыжь фэпш1ы хъущт: зэдгъэпшэгъэ идиомэхэм (гущы1ак1эхэм) системнэу, инэу зэтек1рэ нэшанэхэр азыфагу илъэу къэлъагъорэп. Экстралингвистическэ ык1и лингвистическэ факторхэм къаушыхьаты адыгэхэр зы лъэпкъэу зэрэщытхэр ык1и зэдыряеу зы бзэ зэрагъэфедэрэр. Къыхэгъэщыгъэн фае, адыгэхэр итэкъухьагъэ зэрэхъугъэхэм къызыдихьыгъэ тхьамык1агъомэ ащыщэу литературнэ бзит1у ти1э зэрэхъугъэм ыпкъ къик1эу бзэш1эныгъэми ц1ыф купмэ яш1ош1и адыгэхэр лъэпкъит1оу ык1и бзит1ук1э гущы1э хъугъэхэу къаш1озыгъэш1рэ пхэндж ек1ол1ак1эр зэрахэхьагъэр.

Литературэр:
1. Беликов В.И., Крысин Л.П. Социолингвистика. – М., 2001.
2. Гишев Н.Т. Сравнительный анализ адыгских языков. – Майкоп, 2003.
3. Кумахов М.А. Сравнительно-историческая фонетика адыгских (черкесских) языков. – М.: Наука. 1981.
4. Рожанский Ф.И. Ижорский язык: проблема определения границ в условиях языкового континуума. – В.Я. –М., 2010.

Берсиров Б.М.

 

Этническая и языковая общность адыгов

Ряд специалистов по адыгским языкам и некоторые общественные деятели утверждают, что на современном этапе общеадыгский язык распался на два самостоятельных языка: кабардино-черкесский и адыгейский. При этом для подобного утверждения не выдвигаются сколько-нибудь убедительных аргументов. Вместе с ним привлечение ряда лингвистических критериев и экстралингвистических факторов позволяют утверждать, что общеадыгский язык в его современном состоянии состоит из двух наречий: верхнеадыгского и нижнеадыгского, на основе которых в силу территориальной разобщенности их носителей сформировались два литературных языка – кабардино-черкесский и адыгейский.