Бырсыр Батырбый. Лъэпкъыбзэр пшIэным мэхьанэу иIэр.

БЫРСЫР Батырбый 

ЛЪЭПКЪЫБЗЭР ПШIЭНЫМ МЭХЬАНЭУ ИIЭР

ШIэныгъэм къызэригъэлъагъорэмкIэ, цIыфым бзэ зэрэIулъыр псэушъхьэ пстэоу дунаим тетым анахь нэшэнэ шъхьаIэу зэратекIрэмэ ащыщ. Бзэ пчъагъэу дунаим тетыр минитфым нэсэу къалъытэ. Ахэр бзэ унэгъо-унагъоу гощыгъэх. Гъэсагъэмэ къызэрагъэнафэрэмкIэ, бзэ унагъомэ япчъагъэ пшIыкIутIум нэсы. Бзэ унагъом хэхьэрэ бзэхэр зэкIэ зы бзэ къытекIыгъэх. Бзэм анахь нэшэнэ шъхьаIэу иIэмэ ащыщыр ренэу зэхъокIыныр ары — ар инэу епхыгъ лъэпкъым ищыIэныгъэ хэхъоныгъэу ышIхэрэм, нэмыкI лъэпкъхэм контактэу адыриIэхэм, цIыф пчъагъэм зэрэхахъорэм, чIыпIэу зыщыпсэурэм нахь зызэригъэушъомбгъурэм, нэп. Ащ къыхэкIкIэ диалектхэр иIэ мэхъух, ахэр нахь зэкIэрыкIхэзэ бзэ зэфэшъхьафхэр къатекIых. Сыд фэдизэу зы бзэм къытекIыгъэхэр зэпэчыжьэ хъугъэхэми, бзэ лъапсэр къэнэжьы а нэшанэр ары ыкIи бзэхэр бзэ унагъоу зыхахьэхэрэр къызэрагъэнафэрэр.
Адыгабзэр ибер-кавказыбзэ унагъом икъутамэу абхъаз-адыгэбзэ купым хэхьэ. Мыхэр зэкIэ, теорием къызэриIорэмкIэ, зы бзэ къытекIыгъэх. Ар къыушыхьатэу мы унагъом хэхьэрэ бзэхэм зэдиштэу нэшэнэ шъхьаIэу яIэхэр мыщ фэдэх: лъыIэсыныр, егъэшIэныр, фэшIэныр, дэшIэныр, зэдэшIэныр, шъхьафэхьыжьыр, нэп. ГущыIэ лъапсэр зы пычыгъокIэ гъэпсыгъэу зэрэщытыр (цэ, жэ, нэ, из-…) мы бзэ унагъом зэфэдэу зэдыряе нэшанэу алъытэ. Ащ фэдэ гъэпсыкIэ яIагъ хьатт, хъуррит, элам, урарт, нэпэмыкIыбзэхэу Пэблэгъэ Азием илъэс минитф фэдизкIэ узэкIэIэбэжьмэ зэращыгущыIэщтыгъэхэм. Гущы I элъапсэм имэкъэзэхэтык I э (иструктурэ) илъэс минхэм азыфагу зэмыхъокIэу ары шIэныгъэм къызэригъэнафэрэр. Зигугъу тшIырэ бзэхэм зэдырянэшан полисинтетизмэр — гущыIэр морфемэ пчъагъэу зэхэтыныр, морфемэ пэпчъ нэпэмыкI бзэ унагъомэ ягущыIэмэ атефэныр. ГущыIэм пае, къыпфэзгъэкIуагъ — мыщ имэхьанэ урысыбзэмкIэ гущыIэ зытфыхэу къэтыгъэн фае.
Бзэр лъэпкъым къыдэхъу ыкIи дэкIодыжьы. Дунаеу тыкъэзыуцухьэрэр зыфэдэр, цIыфхэм язэфыщытыкIэ, щыIэныгъэм зэхъокIыгъэу хэхъухьэхэрэр — зэкIэ цIыфым ехьылIагъэр — щыпсыхьагъэ мэхъу. Лъэпкъ гупшысэр, дунэе еплъыкIэр бзэ лъэпкъ пэпчъ зэфэшъхьафэу щыгъэпсыгъ. Ащ къыхэкIкIэ гупшысэкIэ амалэу цIыфым иIэхэмрэ илъэпкъыбзэрэ ин дэдэу зэпхыгъэх. Педагог цIэрыIохэу Песталоцци, Коменскэм, Амонашвили, нэпэмыкIхэми, бзэIофышIэшхоу Услар ренэу кIэдэущтыгъэх хэтрэ цIыфи иныдэлъфыбзэкIэ гъэсэныгъэ егъэгъотыгъэным. ШIэныгъэм икъэкIуапIэхэр, тыкъэзыуцухьэрэ дунаим ишъэфхэр икъукIэ цIыфым IэкIэгъэхьэгъэным пае исабыигъом щегъэжьагъэу иныдэлъфыбзэкIэ щыIэныгъэм хэщэгъэн фае.
ГупшысэкIэ аппаратыр — шъхьакуцIыр — цIыфыр цIыфы зыхъугъэм щегъэжьагъэу щыIэныгъэм, тыкъэзыуцухьэрэ дунаим диштэу гъэпсыгъэныр дэлажьэ. Лъэпкъхэм ягупшысакIэ зэтефэми, бзэхэм а дунаир зэфэшъхьафэу зэфэмыдэу къащытыгъ. Арышъ цIыфым бзэ заулэ ышIэ зыхъукIэ, игупшыси нахь куу мэхъу, шIэныгъэ къэкIуапIэхэри нахь псынкIэу къыIэкIэхьэх. ЩыIэныгъэм къыгъэнэфагъэмэ ащыщ бзитIу е нахьыбэ зыIулъ ны-тыхэм ябынхэр нахь губзыгъэ зэрэхъухэрэр ыкIи нэпэмыкIыбзэхэр шIэхэу Iэрыфэгъу зэрафэхъухэрэр. ЗэкIэмэ апэу ныдэлъфыбзэмкIэ укъикIзэ, шIэныгъэ гъогум сабыир тещэгъэным мэхьанэшхо иI, сыда пIомэ имыныдэлъфыбзэкIэ егъэджэныр зебгъажьэкIэ, абстрактнэ (едзэкIыгъэ) гупшысакIэр къыIэкIэхьэфэ уахътэр IэкIэкIы, укIэхьажьын умылъэкIынэу сабыим иакъыл къэкIуапIэхэр ыуж къенэх.
Ар къыушыхьатэу зы щысэ. Адыгэ республикэр гъэпсыгъэ зыщыхъугъэ апэрэ илъэсхэм адыгабзэр урысыбзэм дакIоу къэралыгъуабзэу зэрэштэгъэн фаем ехьылIагъэу зэнэкъокъушхохэр Парламентым щырекIокIыгъэх. Бэмэ, адыгэхэри зэрахэтэу, ащ фэдэ Законыр имыщыкIагъэу, адыгабзэм фэмы1этыщт хьылъэ телъхьагъэ хъунэу алъытэщтыгъэ.
Президентым пшъэрылъ къытфишIыгъ мы Законыр штэгъэныр ищыкIагъэмэ къэзыушыхьатрэ аргументхэр (IэубытыпIэхэр) къэдгъотынхэу. Къэдгъэнэфагъэмэ ащыщэу зыгорэм игугъу къэтшIын. 1960 илъэсым Совет хэгъэгум унашъо щаштагъ зэкIэ еджапIэхэр урысыбзэкIэ еджэным техьанхэу, лъэпкъ цIыкIумэ абзэкIэ ублэпIэ классхэм ащырамыгъэджэжьынхэу. Адыгэ хэкум ащ ыпэкIэ апэрэ илъэсиплIым адыгабзэк1э зэкIэ предметхэр адыгэхэр зыщеджэрэ классхэм щакIущтыгъэх. Мы системэр щыгъэзыягъэ зэрэхъугъэм зэрарэу къыхьыгъэр: уплъэкIуным къыгъэлъэгъуагъ естественнэ шIэныгъэхэмкIэ (хьисапыр, физикэр, химиер, биологиер) кандидатхэу, докторхэу адыгэмэ къахэкIыгъэхэр 1960 илъэсым ыпэкIэ иныдэлъфыбзэкIэ апэрэ илъэсиплIым еджагъэхэр ары. Ащ ыуж илъэс 30-м къыкIоцI зы нэбгырэ закъуи мы шIэныгъэхэмкIэ кандидати доктори адыгэмэ къахэкIыгъэп, аужыпкъэм апшъэрэ гъэсэныгъэ зыгъотыгъэхэм япчъагъи къыщыкIагъ. Арышъ иныдэлъфыбзэкIэ исабыигъом щегъэжьагъэу шIэныгъэм цIыфыр хэщагъэ мыхъуным ежь ышъхьэ имызакъоу къэралыгъоу зыщыпсэурэми чIэнэгъэшхо фэхъу.
Джыри зы щысэ. ЦIыфым амнезие къызеузкIэ (зэкIэ ышIэщтыгъэр щыгъупшэжьыныр), сыд фэдизыбзэ дэгъу дэдэу ышIэщтыгъэми рыгущыIанэу къыфэнэжьрэ закъор иныдэлъфыбз ары. Бзэр шъхьакуцIым иструктурэ щыщ шъыпкъэу, лIэшIэгъухэм азыфагу цIыфым иакъыл, игупшысэ къэкIуапIэу иIэ хъугъэр ары. Ныдэлъфыбзэм иамалхэр гъэсэныгъэмкIи пIуныгъэмкIи бгъэфедэмэ, нэбгырэ пэпчъ ипотенциальнэ амалхэр икъоу IэкIэбгъэхьан плъэкIыщт.

Б.М. Берсиров

Родной язык в познании окружающего мира

В статье говорится о том, что языковая картина мира у разных народов различна. Но вместе с тем мир един. Поэтому мышление и язык тесно взаимосвязаны. Источником познания окружающего мира и его осмысления является родной язык, на котором ребенок заговорил.

B.M. Bersirov

 

The native language in learning the world around

This article shows that the language picture of the world at different people is various. But at the same time the world is uniform. Therefore the thinking and language are closely interrelated. In this connection the native language in which the child starts talking is a source of knowledge of world around and its comprehension.